O Mrkojevićkoj kući
Piše: Mirsad Rašketić
Najprecizniji i najmjerljiviji neposredni pokazatelj načina življenja i istorijskog razvoja jednog kraja i naroda predstavlja arhitektonsko-graditeljsko nasljedje.
U Mrkojevićima skoro da i nisu vršena značajnija naučna istraživanja tako da i ne postoji pisani trag o istraživanju i mapiranju arhitektonskog nasljedja kraja. Mrkojevićki kraj je istorijski bio pod uticajima svih velikih imperija prisutnih na području Mediterana , svih monoteističkih religija, savršeno mjesto preplitanja kulture istoka i zapada, slojevi raznih uticaja su umnogome prepoznatljivi i u lingvističkim i etnografskim specifičnostima kraja. Ipak, o etnografskim i lingvističkim temama postoje ipak radovi i istraživanja.
Svakodnevna tradicionalna arhitektura je umnogome padala pod uticaje savremenog brzog načina života i nemilosrdno nestajala sa novim dobom. Dio razloga treba tražiti i u razornim posljedicama dva zemljotresa koja su pogodila kraj. Prvi 1963. koji je započeo i naravno onaj katastrofalni aprilski iz 1979. koji je razorio dobar dio crnogorskog primorja. Kao seoski kraj koji je gravitirao gradu pogodan za nastavak zivota i po mjerilima modernog shvatanja zivota nije doživio sudbinu mnogih sličnih krajeva širom zaledja jadranske obale, tradicionalna arhitektura Mrkojevića je platila cijenu. Dobar dio djelimično porušenih i oštećenih objekata je još dodatno porušen, a preostali su napušteni i pretvarani u pomoćne. Sa brzom obnovom i reizgradnjoim dolazi do svojevrsnog gubljenja i starih znanja gdje su mještani generacijski kroz empiriju, te stil i uslove života, oblikovali svakodnevnu arhitekturu do tog perioda. Ubrzana „urbanizacija“ priobalnih djelova kao i samih centralnih mjesta kraja u poslednjih decenijama donijela je novi haos u stilovima i izgledu krajolika. Stihijska gradnja kao sveopšti problem je nešto što će šira zajednica riješavati. U Mrkojevićima kao kraju sa izraženom migracijom u poslednjim decenijama dvadesetog i još izraženijom imigracijom u prvim godinama dvadesetprvog vijeka prijeti svojevrsni palimpsest arhitektonskog nasljedja a i sveukupnog kulturnog nasledja.
Palimpsest kao termin iz istoriografije najbolje odslikava trenutno stanje. Termin je nastao iz prakse prepisivanja i brisanja starih pergamenata u arhivama srednjovjekovnih biblioteka. Nekad iz potrebe da se napravi mjesto za nove podatke vrijednije po mišljenju tadašnjih arhivara, a nekad i maliciozno u svrhu brisanja identiteta odredjenih oblasti i naroda. U svakom slučaju vrijednost nasledja se ne mjeri samo materijalnim, vrijednost je i želja nasljednika tradicije da očuvaju svoje korijene. Jer odista, narod koji se odriče svojih korijena i tradicije osudjen je na nestajanje.
Realno posljednji su trenuci da se dio te tradicije sačuva i stavi u svrhu napretka kraja. Prve ideje o sveobuhvatnom istraživanju i zaštiti graditeljskog nasljedja javile su se početkom 2000-ih kada je grupa entuzijazista pokrenula manifestaciju „Dani Mrkojevića“. U sklopu te manifestacije par godina je organizovana izložba starina iz kraja. Ideja o izložbi je vremenom prerastala u želju za stalnu postavku zavičajnog muzeja. Prvi problem u realizaciji te ideje je bilo nepostojanje adekvatnog i autohtonog objekta koji bi se rekonstruisao i priveo toj namjeni. Čak i za izradu novog objekta nisu se mogle definisati jasne programske odrednice za arhitektonsko oblikovanje objekta takvog tipa. Problemi na realizaciji ove ideje su trasirale put novim zamislima o istraživanju i mapiranju tradicionalnog graditeljskog nasljedja kraja.
Mapiranje postojećih preostalih objekata i anglomeracija istih kao i sastavljanje sveobuhvatne foto dokumentacije je bila jedina logična polazna osnova. U toku mapiranja razlučila se forma autohtone kuće. Njen morfološki nastanak i faktori koji su uticali na nastanak iste. Mapiranje nema svrhu samog bilježenja zatečenog stanja, već i pronalaženje geneza morfologije tradicionalne kuće te njen razvojni put i faktore koji su uticali na to : prilagodjenost klimi, načinu zivota, uslovima i načinu gradnje.
U razvijenom svijetu odavno postoji tendencija da se kroz istraživanje tradicionalne gradnje oplemeni savremena arhitektura. Pretapanje vjekovne empirije u praksu novog i savremenog. Razvijeni svijet se ne odriče tako lako, kao mi, na žalost, empirije i iskustva kao jednog od bitnih faktora savremenog graditeljstva. Po drugi put ćemo morati da naučimo ono što nismo zapamtili od predaka. A imalo se šta zapamtiti i sačuvati od pravljenja klaka (kreča), tigle (crijepa kanalice – ćeramide svojevrsnog landmark-a Mediterana) branja i obrade strževe građe (domaća hrastovina,dub) do brižljivog poznavanja klimatskih karakteristika mikrolokacije na kojoj se gradilo ( pravac duvanja vjetra, njegova periodičnost zavisnost od topografije) i sve to kroz čistu empiriju prenošenu kroz vjekove sjećanja prethodnih generacija.
(nastavak u sljedećem izdanju)
